بیماری‌های غیرواگیر، به‌ویژه بیماری‌های قلبی-عروقی، سرطان، دیابت، و بیماری‌های مزمن تنفسی، از مهم‌ترین چالش‌های بهداشتی در ایران و جهان محسوب می‌شوند که در دهه‌های اخیر، به دلیل تغییر در عوامل خطر، بار ناشی از آنها و حوادث مرتبط با آن‌ها، به‌ویژه مرگ‌های زودرس، افزایش یافته است. گزارشات نشان می دهد سالانه ۴۱ میلیون نفر به دلیل حملات قلبی، سکته مغزی، سرطان، بیماری‌های مزمن تنفسی، دیابت یا اختلالات روانی جان خود را از دست می‌دهند که این رقم معادل ۷۱% از کل مرگ‌ومیرهای جهانی است. این در حالی است که بیش از ۸۵% از این مرگ‌های زودرس در کشورهای با درآمد کم یا متوسط رخ می‌دهد . گزارش بار بیماری‌ها در دنیا نشان می دهد که میزان سال‌های عمر همراه با ناتوانی از تمامی بیماری‌ها در سال ۲۰۱۵ کاهش یافته، اما سهم بیماری‌های غیرواگیر در ایران و کشورهای همسایه در بازه زمانی ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ افزایش داشته است. این در حالی است که که عامل بیش از ۸۰ درصد مرگ ‌ومیرها و ۷۵ درصد بار بیماری‌ها در ایران را هم بیماری های غیرواگیر تشکیل می دهند، که به‌طور قابل توجهی بر سیستم سلامت و اقتصاد کشور تاثیر می‌گذارند. نکته قابل تامل این می باشد که بیماری‌های غیرواگیر عامل اصلی مرگ‌های زودرس (در سنین ۳۰ تا ۷۰ سال) در سطح جهان می باشند که تاثیرات اقتصادی زیادی را در کشور ها با خود به همراه دارند. بنابراین به نظر می رسد وجود برنامه های منسجم و منظم پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر نه تنها یک ضرورت اخلاقی، بلکه یک نیاز اقتصادی محسوب می‌شوند. به همین دلیل، در سال ۲۰۱۵، رهبران جهانی متعهد شدند تا میزان مرگ‌های زودرس ناشی از بیماری‌های غیرواگیر را تا سال ۲۰۳۰ به یک سوم کاهش دهند. آنچه که مسلم است شیوع و بروز چشمگیر بیماری های غیرواگیر، به ویژه در دهه های اخیر، سبب بروز نگرانی هایی در سیستم سلامت کشورهای مختلف و دست اندر کاران نظام سلامت دنیا شده است که در این راستا سازمان ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت سعی کرده اند برنامه های مدونی برای پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر تنظیم نمایند. یکی از مهم ترین استراتژی های توصیه شده، استقرار یک سازوکار چند بخشی در کشورها برای سیاستگذاری یکپارچه و ادغام همه سیاستها، مداخلات و فعالیت ها در زمینه پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر با هدف تبیین اولویت بیماری های غیرواگیر، حمایت طلبی و افزایش اثربخشی اقدامات انجام شده می باشد. بنابراین کمیته ملی پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با این هدف تشکیل گردید. به عنوان یکی از مهم ترین محصولات این کمیته سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر در سال ۱۳۹۴ و به تصویب شورای عالی سلامت و امنیت غذایی کشور رسید. این سند شامل ۱۳ هدف ملی و مجموعه‌ای از مداخلات درون‌بخشی و برون‌بخشی است که به‌صورت جامع و هماهنگ با هدف اصلی کاهش ۲۵ درصدی مرگ‌ومیر زودرس ناشی از بیماری‌های غیرواگیر تا سال ۱۴۰۴، طراحی شده‌اند. سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر یک بار دیگر در سال ۱۴۰۰ با مشارکت ذینفعان مورد بازنگری و بروزرسانی قرار گرفت. مداخلات تعیین شده در سند مشتمل بر مجموعه ای از اقدامات درون بخش سلامت و خارج از آن می باشد که انتظار می رود با پیاده سازی آنها تا سال ۱۴۰۴ دستیابی به هدف ۲۵% کاهش در مرگ و میر زودرس ناشی از بیماری های غیرواگیر اصلی را محقق نماید. با توجه اهمیت پیاده سازی کامل و موفقیت‌آمیز این سند، ارزشیابی منظم و دقیق از پیشرفت در پیاده‌سازی مداخلات و دستیابی به اهداف تعیین‌شده امری ضروری است. ارزشیابی نه تنها به شناسایی نقاط قوت و ضعف برنامه‌ها کمک می‌کند، بلکه اطلاعات کلیدی مناسبی برای بهبود سیاست‌گذاری‌ها و تخصیص منابع فراهم می‌آورد. تحقیقات نشان می‌دهند که بسیاری از برنامه‌های ملی بدون ارزشیابی منظم به دلیل نبود اطلاعات کافی درباره میزان اثربخشی مداخلات و تناسب آنها با نیازهای جمعیت هدف، دچار ناکارآمدی و عدم تحقق اهداف خود می‌شوند. این در حالی است که ارزشیابی به شناسایی چالش‌های اجرایی، مانند کمبود منابع مالی، نیروی انسانی و زیرساخت‌های لازم برای پیاده‌سازی مداخلات، کمک می نماید و با ارائه راهکارهای عملی، از کاهش اثربخشی برنامه‌ها جلوگیری می کند. با توجه به اینکه در سال‌ پایانی اجرای برنامه‌های تعیین‌شده در سند ملی قرار داریم و نیاز به به‌روزرسانی و تعدیل برنامه‌های اجرایی وجود دارد، ارزشیابی سند قبلی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بنابراین، این پژوهش با هدف بررسی میزان پیاده‌سازی مداخلات تعیین‌شده در سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر و ارزیابی دستیابی به اهداف آن انجام می‌شود تا اطلاعات لازم برای بهبود و تقویت سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های آینده ارائه گردد. نکته بسیار مهمی که علاوه بر مواردی که بیان شده باید در ارزشیابی سند مد نظر قرار گیرد، اپیدمی کوید-۱۹ می باشد، مطالعات نشان داده اند که اپیدمی کوید-۱۹ منجر به اختلالات عمده در تامین و ارائه خدمات به بیماران مبتلا به بیماری‌های غیرواگیر شده است. کاهش دسترسی به مراقبت‌های منظم، لغو یا تاخیر در درمان‌ها، و کاهش منابع مالی و انسانی از جمله مشکلات اصلی شناسایی‌شده هستند که می‌تواند به تشدید وضعیت سلامتی و افزایش مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر نیز منجر شود. ایران هم همانند سایر کشور ها از این مورد مستثنی نیست و لازم است در ارزشیابی سند غیر واگیر نقش اپیدمی کوید-۱۹ نیز مدنظر قرار گیرد. / بررسی متون : الف- برنامه های جهانی پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر برنامه اقدام جهانی سازمان بهداشت جهانی برای پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر در بازه زمانی ۲۰۱۳–۲۰۳۰ با هدف کاهش بار جهانی این بیماری‌ها از جمله بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت، سرطان و بیماری‌های مزمن تنفسی طراحی شده است. هدف اصلی این برنامه کاهش مرگ و میر زودرس ناشی از بیماری های غیرواگیر به میزان ۲۵ درصد تا سال ۲۰۲۵، تقویت اقدامات پیشگیرانه و درمانی برای کنترل و کاهش شیوع این بیماری‌ها، و کمک به کشورهای عضو در تدوین و اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های ملی برای پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر است. این برنامه شامل ۶ هدف کلی (Objective)، ۹ هدف داوطلبانه (Voluntary target)، ۲۵ شاخص کلیدی و مجموعه ای از توصیه ها، راهبردها و اقدامات کلیدی مانند ترویج سبک زندگی سالم از جمله تغذیه مناسب و فعالیت بدنی، تقویت سیستم‌های بهداشتی برای ارائه خدمات بهتر، افزایش تحقیقات برای درک بهتر و توسعه روش‌های جدید پیشگیری و درمان، و تشویق به همکاری بین‌المللی و ملی برای مقابله با چالش‌های مرتبط با بیماری های غیر واگیر می‌باشد. هدف دوم برنامه اقدام برای پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر بر تقویت ظرفیت ملی، رهبری، حکمرانی، اقدام چندبخشی و مشارکت‌ها به منظور تسریع پاسخ کشورها برای پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر دلالت دارد و بر اهمیت تعیین اهداف ملی توسط کشورها و تلاش برای پیاده سازی مداخلات موثر از طریق ایجاد یک ساختار چند بخشی در کشورها تاکید می نماید. همچنین، این سند بر لزوم پایش پیشرفت‌ها و ارزشیابی مستمر تاثیر اقدامات تاکید دارد تا از تحقق اهداف تعیین شده اطمینان حاصل شود. در نتیجه، برنامه اقدام جهانی سازمان جهانی بهداشت برای پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر ۲۰۱۳–۲۰۳۰ یک چارچوب جامع برای کاهش بار جهانی بیماری های غیرواگیر است و بر اهمیت اقدامات پیشگیرانه، تقویت سیستم‌های بهداشتی و همکاری جهانی تاکید دارد. توکلیت اقدام چندبخشی برای بیماری‌های غیرواگیر یک ابزار جامع توسط سازمان بهداشت جهانی می باشد که برای کمک به کشورها در توسعه و اجرای برنامه‌های چندبخشی برای مقابله با بیماری‌های غیرواگیر تدوین شده است. این ابزار به کشورها کمک می‌کند تا با استفاده از یک رویکرد هماهنگ و جامع، همکاری میان بخش‌های مختلف دولت و سایر ذینفعان را تقویت کرده و مداخلات موثرتر و پایدارتری را برای پیشگیری و کنترل بیماری های غیرواگیر طراحی و پیاده‌سازی کنند. این توکلیت شامل مراحل مختلفی است که کشورها می‌توانند برای تدوین یک برنامه چندبخشی به کار گیرند. 

کد اخلاق طرح: IR.TUMS.EMRI.REC.1403.173